Almanca Yeni Nietzsche Sözlüğü
Marco Kamphuis ,
Filosofie Magazine, Temmuz 2005
Çeviren: Birten Lostar
Nietzsche muğlak bir dil kullanarak okuyucu konusunda seçici davranır. Yeni çıkan Nietzsche-sözlüğü, Nietzsche'nin herkes tarafından anlaşılmasına yardımcı olabilecek.
“Nietzsche kötü anlaşılmak için elinden geleni yapıyordu”
Nietzche-Wörtenbuch. Band 1: Abbrevia –tur – einfach, Nietzche Research Group (Nijmegen) Paul van Tongeren başkanlıgında hazırlandı, Gerd Schank ve Herman Siemen, Yayıncı: W. D. Gruyter, Berlin 2005, 763 sayfa |
Nietzsche sözlüğünü hazırlayan ekibin başkanı Paul van Tongeren “sözlük çalışmalarına katılan herkes en azından bir kez umutsuzluğa kapılmıştır, çünkü Nietzsche'de sürekli yeni yeni anlam farklılıklarıyla karşılaşıyorsun” diyor ve şöyle devam ediyor: “Bu işin üstesinden gelmek için azimli olmak yetmiyor. Sözlüğün 763 sayfalık birinci bölümü çıktı, ama daha dört bölüm hazırlanmayı bekliyor.”
Nijmegen Radboud üniversitesinde Felsefe Etiği, Leuven Felsefe Yüksek Kurumunda ise Etik üzerine profesör olan Van Tongeren'ın uzmanlık alanı Nietzsche'dir. Van Tongeren “Nietzsche'nin sözcük dağarcığını açıklayan bir sözlük on dokuzuncu yüz yıl filozofu Nietzsche'nin daha rahat okunmasına, daha iyi anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Nietzsche aldatıcı bir tarzda yazar. Onun için de çokça okunur, yalnızca felsefeyle ilgilenenler değil, ilgilenmeyenler de okur. Okunmasına elbette itirazım yok. Ama Nietzsche'yi gerçekten anlamak istiyorsan, anlaşılır olan yüzeyin ötesine geçmelisin. Bu nedenle sözlükte, farklı farklı sözcüklerin ardındaki derinliği yakalamaya çalışıyoruz.”
Van Tongeren ve yardımcıları Nietzsche'nin yaklaşık otuz bin kelimelik sözcük dağarcığını, çeşitli nedenlerle (felsefik, edebi, anlam seyri açılarından) daha fazla açıklama gerektiren on beş bin sözcüğe indirmişler.
“Her bir sözcük en küçük ayrıntısına kadar tanımlanıyor:
Örneğin, sözcük Nietzsche'nin hangi çalışmalarında, kaç kez kullanılmış? Almanca'da kökeni ve anlamsal geçmişi ne? Sözcüğe Nietzsche'nin kendisi - mümkün olan tüm nüanslar dahil olmak üzere- hangi farklı anlamlar yüklüyor? Sözcüklerin anlamsal seyri nedir? (Özellikle terimler nerede faşist Nietzsche-anlamıyla yükleniyor sorusu çok önemli). Terimlerin ikincil literatürdeki yorumları nelerdir? Birinci bölümde beşyüz anahtar sözcükten yalnızca 67 tanesi ele alınabildi: bu ilk bölüme on kişi part-time yedi yıl süreyle emek verdi”.
Bir filozof söylemek istediklerini net ve anlaşılır ifade ederse, böyle bir sözlüğe de ihtiyaç duyulmaz. Bu sözlük Nietzsche'ye atfedilen şüphe götürmez bir onur mudur? Van Tongeren:
“Bazı felsefik düşünceler için net ve anlaşılır yazmak ideal olabilir, ama Nietzsche'nin felsefesi için bu kesinlikle ideal bir çözüm değildir. Nietzsche'nin amacı söylemek istediklerini net ve anlaşılır bir şekilde ifade etmek değildi diye düşünüyorum. Nietzsche bir yerde ‘ ich tue eben Alles, um selbst schwer verstanden zu werden' [zor anlaşılmak için elimden geleni yapıyorum ] diyor. Bence Nietzsche okuyucuya bir şeyleri bildirerek onlardan o konuda bir tutum almalarını istemez. Tam tersine, o okuyucuda bir şeylere neden olmak, bir şeyleri harekete geçirmek istiyor. Ona göre okuyucu uyanmalı, huzursuz olmalı- aynı Kierkegaard'ta ve son varoluşçularda olduğu gibi. Bunu başarabilmek için okuyucunun ‘ orada ne söyleniyor anlıyorum ve ben de o görüşe katılıyorum veya katılmıyorum' tarzında düşünmesini engellemeye çalışıyor Nietzsche.”
Sözcükler Nietzsche'de hemen hemen her zaman, aynı anda bir çok anlama gelir ve üstelik birbiriyle bağdaşmayan anlamlarda kullanılır. En bilinen örnek ‘alçakgönüllülük' sözcüğüdür. Van Tonegeren: “Bu sözcüğü Nietzsche hem pozitif hem de negatif anlamlarda kullanır. Bu nedenle hangi anlamda kullanıldığını net bir şekilde anlaman mümkün değildir. Burada ‘alçakgönüllülük' pozitif anlamda, şurada negatif anlamda kullanılıyor, diyemezsin.”
Anlamlar arasında bir kavga sürer ve bu okuyucuya yansıtılır. Nietzsche, çok-anlamlı bir dil kullanarak insanı gerer, anlamlar arasındaki çatışmayı okuyucuya aşılar ve kafasını karıştırır; ‘yani şimdi bu ne anlama geliyor?' sorusunu sordurur. Metinlerinin okuyucuyu delip geçen bir gücü vardır. Çok açıktır ki, Nietzsche'nin amacı da zaten okuyucuyu delip geçmektir.
Elitist
“Nietzsche'nin nüfuz edilmesi zor bir yazım tarzı kullanmasının ikinci bir nedeni daha vardır. Nietzsche çok eliter bir filozoftur; değeri olan herşeyin çoğunluk için değil, küçük bir azınlık için olduğuna inanır. Böyle Buyurdu Zerduşt kitabının alt yazısı şöyledir: Ein Buch für alle und Keinen [herkes ve hiç kimse için bir kitap]. Nietzsche sanki şöyle demek istiyor: ‘Çalışmalarımı herkese açıyorum, ama sen, okuyucu, öncelikle bizden olduğunu ispat etmelisin.' Bütün çalışmalarında Nietzsche'nin, okuyucusunu sınavdan geçirdigini ve elediğini görürsün.”
Sözlüğün 1. bölümü Nietzsche'yi - ‘Asalet', ‘Aristokrasi' ve ‘Demokrasi' gibi önsözlerle [lemma's ] - insanların eşitliğini reddeden ve halkı sıradan gören bir anti-demokrat olarak gösterir...
Van Tongeren: “Ve diğer bölümler de Nietzsche'yi farklı göstermeyecek. Ama ona kesinlikle anti-demokrat diyemezsin. Bu noktada ona farklı yaklaşman gerekir. Nietzsche demokrasiyi şiddetle eleştirir. Ama sözlükte konuyla ilgili makaleyi okuduğunda, Nietzsche'nin bahsettiği ‘Demokrasi' nin, günümüz demokrasisinden farklı bir şey olduğunu sıklıkla göreceksin. Nietzsche demokrasi sözcüğü ile esas olarak, antik Yunan demokrasisinin yükselme döneminden önce ortaya çıkmış olan devlet biçimine işaret eder. Nietzsche'yi anlamak için tarihi bilgiye sahip olmak çok önemlidir. Üstelik Nietzsche'nin beyan ettiği eşitsizlik, bizdeki demokrasinin karşı çıktığı eşitsizlikten farklı bir şeydir. Nietzsche'de kastedilen, varlıklılık, sınıf, zeka veya inanç farklılıklarından doğan eşitsizlikler değildir. Nietzsche insanlardan o andaki hazcı (hedonist) yaşam tarzlarından farklı, daha yüce bir şey aramalarını ister. Veya bu yaşam tarzına ait nihilist hayal kırıklığının ötesinde bir şey aramaları için yalvarır. Prensip olarak herkese başvurur. Ama Nietzsche'ye göre, sonuçta bazıları bu işin üstesinden gelecek, bazıları ise gelemeyecektir- işte [Nietzsche'nin bahsettiği] eşitsizlik buradadır ve buradan kaynaklanır. Evet, Nietzsche'ye bir yönüyle ‘anti-demokratik' diyebiliriz, ama örneğin aşırı sağcı parti üyeleri gibi değildir.
Bu yüzden Nietzsche'nin kullandığı sözcüklerin ne anlama geldiğini tam ve kesin olarak anlamak önemlidir. Işte hazırladığımız bu sözlük de bu amaca hizmet edecek.
