Ekrem Akurgal

30 Mart 1911, Tulkarem, Hayfa - 1 Kasım 2002, İzmir
Türk arkeolog ve eğitimci......

Araştırmaları ve yayınlarının yanı sıra Anadolu arkeolojisine yaptığı önemli katkılar ve yetiştirdiği bilim adamlarıyla tanınan, uluslararası önemde bir bilim ve düşünce adamıdır.

İsrail'deki antik Caesareia kenti harabeleri yakınında doğmuş olmasına karşın, Osmanlı'nın Hersek vilayetine müftüler yetiştirmiş köklü bir aileden gelen babası başkentte doğmuş görünmesini onun yeğleyerek nüfus kâğıdında doğum yerini İstanbul olarak göstermiştir. İki yaşındayken ailesiyle birlikte önce İstanbul'a, sonra da Adapazarı'nın Akyazı kasabasına gelen Akurgal, 6 yaşından itibaren halasının eski Hersek müftüsü olan ve Darülfünun'da Arap Edebiyatı öğretmenliği yapan kocası Cabizade Ali Fehmi Efendi'nin evinde kalmış ve ilk eğitimine burada başlamıştır.

Soyadı kanunu çıktığında soyadını Sumer dilinde su-büyük kral-ülke anlamlarındaki üç hece olan Akurgal olarak almıştır.

Ortaöğrenimini 1931'de İstanbul Erkek Lisesi'nde tamamladıktan sonra bir yıl İ. Ü. Hukuk Fakültesi'nde okumuş, 1932'de devlet sınavını kazanarak Almanya'ya gitmiş ve 1940'a değin Berlin'de arkeoloji öğrenimi görüp, doktorasını da yaptıktan sonra 1941'de Türkiye'ye dönmüştür. Aynı yıl A. Ü. D. T. C. F.nin Klasik Arkeoloji Bölümü'ne önce asistan, sonra doçent olarak atanmış, 1949'da profesör, 1957'de ordinaryüs profesör unvanını almış, 1958-59'da da aynı kurumda dekanlık görevinde bulunmuştur. 1943–83 arasında üyesi olduğu Türk Tarih Kurumu'nun (T. T. K.), 1951–61 arasında ve 1982-83'te genel sekreterliğini de yapan Akurgal, Anadolu arkeolojisinin belirli bir program içinde araştırılmasını planlayarak İzmir'de bir arkeoloji istasyonu kurmuş ve 1948–93 arasında T. T. K.-Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü ve A. Ü. adına Batı Anadolu'nun Demir çağı'nı (M. Ö. 1200–600) aydınlatma amacını güden Eski İzmir (Bayraklı), Phokaia (bugün Foça), Sinop, Daskyleion (bugün Ergili), Pitane ve Erythrai (bugün Ildırı-Çeşme) kazılarını yönetmiştir. Otuz yıl boyunca Bayraklı'daki Tepekule mevkiinde yaptığı kazılarla M. Ö. 1050–300 arasına tarihlenen Eski İzmir kentinin en eski ve önemli İon tapınaklarından biri olan Athena Tapınağı'nı, evlerini, heykel ve vazolarını, ayrıca Sinop'un Arkaik Dönemi’ni (M. Ö. 600–450), Manyas Gölü'nün güneydoğu kıyısındaki Daskyleion öreninde Pers satraplık merkezini, Çandarlı'da Anadolu'nun en zengin vazo koleksiyonunu veren mezarlığı (M. Ö. 700–550), Phokaia'da Athena Tapınağı'nı (M. Ö. 600–550) ve Erythrai harabelerinde gene bir Athena Tapınağı ile İon uygarlığının mimarlık, heykel ve seramik ürünlerini gün ışığına çıkarmıştır.

1942'den başlayarak Ulus, Zafer, Milliyet ve Cumhuriyet gazeteleriyle, Ülkü ve Varlık dergilerinde Türk sanatı, Helen kültürü, Orta Asya Türk sanatı ve özellikle mimarlık konularında bilimsel makaleler yazan Akurgal, 1952'den bu yana bir yandan da Avrupa, ABD ve SSCB'deki (b, BDT) çeşitli üniversitelerde konferanslar vermiş, 1956'da Anatolia dergisini kurarak Türk bilim adamlarının arkeoloji ve Türk sanatı alanlarındaki çalışmalarının dünyaya duyurulmasını sağlamıştır. Ayrıca, Almanya'da yayımlanan Epigraphica Anatolica ve Kadmos gibi bilimsel dergilerle İtalya'da arkeoloji meraklıları için hazırlanan 70 bin tirajlı Archeo dergisinin yayın kurulunda görev almıştır. 1961-62'de ABD' deki Princeton, 1971-72'de Almanya'daki Berlin, 1976'da İtalya'daki Piza ve 1980-81'de Avusturya'daki Viyana üniversitelerinde konuk profesör olarak dersler veren Akurgal, kendi üniversitesinde Türk Sanat Tarihi ve Kütüphanecilik bölümleri ile epigrafi dalını kurduğu gibi 6 bin ciltlik bir kitaplık oluşturmuştur.

Anadolu arkeolojisi ve sanatı üzerine çok yönlü araştırmalar yapan Akurgal, çağlar boyu bu topraklarda yaşamış insan topluluklarının birbirleriyle ilişkileri ve tarih içindeki etkileşimleriyle ilgilenmiş, günümüzle ilişkilerini sorgulayarak, özellikle Hitit, Phryg (Frig), Urartu ve Geç Hitit sanatlarını incelediği pek çok kitap yayımlamıştır.

1951–81 arasında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu üyeliğinde bulunan, ayrıca Türkiye'deki Alman kültür merkezlerinin istişare kurulu, Türkiye-Yunanistan Dostluk Derneği ve Ege Kültür Vakfı başkanlıklarını yürüten Akurgal, Avusturya (1968), İngiliz (1968), İsveç (1969), Danimarka (1972), Fransız (1978), Vestfalya (1983, Almanya) ve İtalyan (1983) akademileri üyesidir. 1992'de asil üyeliğine seçildiği Fransız Akademisi Eski çağ Bölümü'ndeki koltuğu kendisi yaşadığı sürece "Akurgal" adını taşıyacaktır. Bordeaux (1961, Fr.), Atina (1988, Yun.), Lecce (1990, İt.) ve Anadolu (1990) üniversitelerinden onursal doktorluk unvanı alan Akurgal, Londra Hellenie Society (1954, İng.), Washington Arkeoloji Enstitüsü (1979, ABD) ve Avusturya Arkeoloji Enstitüsü (1987) ile kurucularından olduğu Türkiye Bilimler Akademisi'nin (1993) şeref üyesidir. Akurgal ayrıca, Alman Büyük Liyakat Nişanı (1972), Goethe Madalyası (1979), T. C. Kültür Bakanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü (1981), T.İş Bankası Arkeoloji Büyük Ödülü (1983), TÜTAV Büyük Ödülü (1985), Venedik Doğu Uygarlıkları İnceleme ve Araştırma Merkezi i Cavalli d'Oro di San Marea Ödülü (1986), İtalyan Commandatore Nişanı (1987), Fransız Legion d'Honneur Officier Rütbesi (1990) ve Belçika Şeref Nişanı sahibidir.
M. Kazmaoğlu Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi

Başlıca Eserleri:
1942 Griechische Reliefs aus Lyken (Likya'da Yunan Kabartmaları);
1946 Remarques stylistiques sur les reliefs de Malatya (Malatya Kabartmalarının Üslubu Üzerine Görüşler);
1949 Spathethitische Bildkunst (Geç Hitit Heykel Sanatı);
1955 Phrygische Kunst (Frig Sanatı);
1961 Die Kunst Anatoliens von Homer bis Alexander (Homeros'tan İskender’e kadar Anadolu Sanatı);
1961 (1971) Die Kunst der Hethiter (Hitit sanatı); eserin İngilizce (The Art ol Hittites, 1962) ve İtalyanca (Arte degli İttiti, 1962) baskıları da yayımlanmıştır;
1966 (1981) Orient und Okzident (Doğu ve Batı); eserin Fransızca ve İtalyanca baskısı (Orient et Occident) 1969'da yayımlandı;
1966 Treasures of Turkey (Türkiye'nin Hazineleri/C. Mango-R. Ettinghausen’le birlikte). Ayrıca Almanca, Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca olarak basıldı;
1968 Urartöische und Alliranische Kunstzentren (Urartu ve Eski İran sanat Merkezleri);
1968 The Birth of Greek Art;
1968 The Art of Greece, Its Origins;
1969 (1993) Ancient Civilizations and Ruins of Turkey [(Türkiye'deki Eski Uygarlıklar ve Harabeler) 1986, Civilizations et Sites Antiques de Turquie; Anadolu Uygarlıkları, 1993)];
1980 The Art and Architeeture of Turkey (Kunst in der Türkei, 1980; L'Art en Turquie, 1981; Türkiye Sanatı);
1983 Alt-Smyma (Eski İzmir);
1987 Griechische und römische Kunst in der Türkei (Türkiye'de Yunan ve Roma Sanatı);
1990 Turquie (Robert Mantran, Jean-Paul Roux ve P. Bordas ile birlikte) Almanca'ya da çevrildi;
1993 Eskiçag'da Ege ve İzmir; sayılabilir.