ZAMANIN TİNİ

Rusya Tarihi- Romanovlar- 17.yüzyıl

Romanov ailesinden III. Mihail'in, 1613'te toplanan zemskı sobor tarafından çarlığa seçilmesi, göreceli bir siyasî istikrar dö­nemini başlatarak, karışıklıklara son vermiş ve 1917 yılına kadar ülkeyi yönetecek olan Romanov Hanedanlığı'nı başlatmıştır.

Çarlık iktidarı belirginleşir ve yönetimi güçlenirken, toplum (boyar aristokrasisi de dahil) devlet hizmetleri çerçevesinde örgütlenmekteydi. Bu sırada, toprak sahiplerini tatmin etmek için, 1649 yılında, serfliği resmen kurumsallaştıran yeni bir yasa (Ulojeniye) yürürlüğe girmişti; bundan böyle köylüler, kaçıp kurtulma haklarının olmadığı bir toprak parçasına bağlanmışlardı. Onlar için tek kurtuluş yolu, Batı'ya (Ural ve Batı Sibirya) doğru kaç­mak ve hasatın bir bölümünü devlete vermek koşuluyla özgürce çalışabilecekleri topraklara sahip olmaktı.

Mihail'in çarlık döneminde etkili bir konum kazanarak yönetime egemen olan Roma­nov ailesi, karışıklık yıllarında bile varlığını korumuş olan merkezi bürokrasiye dayana­rak düzeni yeniden sağladı. Büyük toprak kayıpları pahasına İsveç (1617) ve Polon­ya'yla (1618) barış yapıldı. Ayrıca Rusya bütün Avrupa'yı saran Otuz Yıl Savaşları'nın (1618-48) dışında tutuldu. Smolensk'i geri almaya yönelik başarısız girişimin (1634) ardından yeni askeri harekâtlardan kaçınan Romanov yönetimi, Kırım Tatarlarına karşı güney sınırlarını tahkim etmeye ağırlık vermekle birlikte, Azak limanını ele geçiren (1637) Don Kazaklarına destek ver­meyi göze alamadı. A.B.

XVII. yy'da Rus toplumu, ciddi bir din çatışmasıyla karşı kar­şıya kalmıştır: Patrik Nikon;un 1653'te gerçekleştirdiği bir refor­mun ardından, 1666’daki din ayrılığı ortaya çıkmıştı. Kutsal ki­tapların yeniden gözden geçirilmesi, haç işaretinin ve bazı ayin kurallarının değiştirilmesi gelenekselcilerin veya «eski mü­minlerin muhalefetiyle karşılaşmıştı- daha katı bir din anlayı­şına sahip bir dindarlar kitlesi yanında, din adamlarının bir bölü­mü de Başrahip Avvakum'un çevresinde toplanmıştı. Çarın buyruğuyla uygulanan zulüm karşısında (Avvakum 1682'de işken­ceyle öldürülür) binlerce eski mümin, ülke sınırlarına doğru kaç­mış ve buralarda yarı-gizlilik içinde yaşamıştır. Bu ayrılığa rağ­men, resmî Kilise tüm gücünü korumuştu; Rusların günlük yaşa­mını çok belirgin bir biçimde düzenlemekte ve edebî eserlere sansür uygulamaktaydı. Aleksey Mihayloviç'in (1645-1676) hü­kümdarlık dönemi (bu dönemde ülkenin seçkinleri, Büyük Petro;nun [1682-1725] hükümdarlığı sırasında daha da artacak bir Batılılaşma sürecine girmişlerdi) Kilisenin bu gücünün dorukla­ra çıkmasını sağlamıştı.

Mihail'in genç oğlu Aleksey'in başa geçmesinden sonra devlet işlerini eline alan eniştesi Boris İvanoviç Morozov, koyduğu ağır vergilerle yaygın bir hoşnut­suzluk yarattı. Moskova'daki bir ayaklanma (1648) üzerine Morozov'un sürgüne gönde­rilmesiyle, yönetimde reform yanlısı bir grup boyar ağırlık kazandı.  Bu arada patrik­liğe getirilen Nikon'un öncülüğünde Rus Ortodoks Kilisesi de dinsel ve örgütsel re­formlarla yeniden düzenlendi. Başlangıçta batıda savaştan kaçınma politikasını sürdü­ren Aleksey, Kazak ve köylü ayaklanmalarının yarattığı elverişli ortamda Ukrayna ve Beyaz Rusya'yı ele geçirmek için 1654'te Polonya'yla savaşa girdi. Bunu 1656'da İs­veç'le başlayan savaş izledi. Rus kuvvetleri­nin Baltık bölgesindeki ileri harekâtı, Ukrayna'daki güçlükler üzerine 1661'de İs­veç'le barışa varılmasıyla sonuçsuz kaldı. Buna karşılık 1667'de Polonya'yla imzala­nan antlaşma Ukrayna'nın doğu kesiminin Rusya'ya geçmesini sağladı. Savaşın sonla­rında Stenka Razin önderliğinde patlak ve­ren geniş çaplı bir köylü ayaklanması ancak 1671'de bastırlabildi.

Aleksey'in ölümünden sonra yerini en bü­yük oğlu III. Fyodor (hd 1676-82) aldı. Romanovlara akraba rakip aileler arasında yo­ğun çekişmelerin yaşandığı bu dönemde askerlik ve yönetim alanında geniş çaplı re­formlar başlatıldı. Geride vâris bırakmayan Fyodor'un ölümünü izleyen çatışma sonun­da küçük kardeşleri I. Petro (hd 1682-1725) ve V. İvan (hd 1682-96) birlikte çar ilan edi­lirken, Sofiya da naibe olarak yönetimin ba­şına getirildi. İlk Romanov çarlarının döneminde eko­nominin yeniden inşası ağır bir süreç izlediyse de, ticaret ve imalat alanlarında önemli bir gelişme sağlandı. İngiltere ve Felemenk'e ihracat yapan Arhangelsk tüccarları Sibirya'nın orman ve maden kaynaklannın işletmeye açılmasında öncü bir rol oynadı. Devletin kendisi de belirli ürünler üzerinde tekel kurarak ve metal işleme gibi sanayile­re destek vererek bu gelişmeye doğrudan katıldı. Daha önce mali, idari ve askeri ko­nularla ilgilenen bürokrasi ekonomik, kültü­rel ve dinsel yaşamda da önemli bir ağırlık kazandı. Bu süreçte boyarların yanı sıra tüccarlar ve din adamları da bürokraside yer edinmeye başladı. Mutlak bir monarşide so­mutlaşan merkezi otoriteye bağlı kurumlar ülkenin her yanına yayıldı. Hukuk düzeni­nin temelini oluşturmak üzere 1649'da çıkarılan yasalarla toplumsal yaşamın bütün alanları bürokrasinin denetimine alındı, din işleri devlet yönetiminin bir parçası durumu­na getirildi, serfliğe kurumsal bir yapı kazan­dırıldı ve devlete karşı işlenen suçların kap­samı belirlendi. Eski büyük aileler Romanovların sistemli baskısı altında etkisiz bir konuma düşürüldü. Ailelerin yükselmesin­de devlet görevleri başlıca araç durumuna geldi. Meslekten yöneticilerin oluşturduğu dyak sınıfı yeni bir güç odağı niteliğini ka­zandı. Bileşimi artık çarlık yönetimince be­lirlenen zemski sobor, gerektiğinde toplantı­ya çağrılan yetkisiz bir organa dönüştürüldü. Karışıklık Dönemi sonrasında kültürel bir sarsıntı içine giren Rusya'da bir yandan seç­kin bir tabakada Avrupa kültürünün etkisi güçlenirken, bir yandan da Batılılaşma kar­şıtı bir akım ortaya çıktı. Bunun başlıca ne­denleri Avrupa kültürünün Rusya'ya Kato­likliğin egemen olduğu Polonya, Beyaz Rusya ve Ukrayna üzerinden ulaşması, din­sel ibadet alanındaki yeniliklerin tepeden inme bir biçimde benimsetilmek istenmesi ve yerel düzeydeki kültürel güçlerin baskı­lar yüzünden gelişme olanağı bulamamasıydı. Bu ortamda devletin desteğinde yapılan kilise reformları ikilik yarattı ve Kadim Mü­minler olarak da bilinen Staroverlerin direnişi ancak şiddetle bastırılabildi.

 

Kaynaklar:
Axis 2000
Ana Britannica
Théma Larousse
Times Dünya Tarihi Atlası

Rusya Tarihi- 18.Yüzyıl